آموزش وزن عروضی – درس دوم

در درس قبل با حرف و هجا و انواع هجا و چند تبصره آشنا شدیم اکنون به ادامه درس میپردازیم

وزن چیست و عروض به چه معناست؟

دکتر پرویز خانلری وزن را این گونه تعریف نموده اند:

وزن شعر عبارت است از نظمی در اصوات گفتار، مثل وزن شعر فارسی که بر مبنای کمیت هجاها یعنی نظم میان هجاهای کوتاه و بلند است

و در مورد عروض باید گفت که در فرهنگ های مختلف لغت ، تعاریف زیادی برای این واژه آمده است چند نمونه را ذکر میکنم:

صعب و سخت ، راه درکوه ، مضمون کلام ، ابر ، حاجت و ناحیه

و در این که چرا به این علم خاص عروض میگویند قول های بسیاری است که به فراخور اهمیت چند تایی را ذکر میکنم:

برای خواندن ادامه مطلب روی دنباله کلیک کنید

1- به این خاطر که برای مشخص شدن درستی وزن شعر آن را به این علم عرضه میدارند

2- چون ناحیه ای از علوم است و به وسیله آن موزون از ناموزون شناخته میشود

3- و به روایتی چون در عروض_یکی از القاب مکه_ بر خلیل ابن احمد الهام شد

 

نکته مهم این که واحد وزن در شعر فارسی مصراع است

 

برای به دست آوردن وزن یک شعر باید 4 مرحله را به ترتیب زیر گذراند:

1-   درست خواندن و درست نوشتن شعر

2-   تقطیع هجایی

3-   تقطیع به ارکان

4-   اختیارات شاعری

 

 درست خواندن و درست نوشتن شعر :

برای این کار فقط کافی است خط عروضی را بلد باشیم ، برای این که خط عروضی را مورد استفاده قرار دهیم کافی است:

الف) شعر را فصیح و به طور کامل درست بخوانیم  

ب) حال شعر را همان طور که میخوانیم بنویسیم به عبارت دیگر عین تلفظ را به کاغذ آوریم

برای نمونه:

چشم تو گفت که مرده است دگرعشق بـه من    

چشـم هـــای همه ی اهـل محـل هـم می گفت.

 

به این صورت نوشته میشود:

 

چَشمِ تُ گُفت کِ مُردَست دِگَر عِشقِ بِ مَن    چَشمهایِ هَمِ یِ اَهلِ مَحَل هَم میگُفت

 

برای هر چه بهتر نوشتن خط عروضی نیاز به بیان چند نکته است:

1- در خط عروضی باید حرکات _مصوت های کوتاه_   ( َ  ِ  ُ  ) گذاشته شوند پر واضح است که تمامی حروف و هجاها بایست دقیقا آن طور که تلفظ میشوند نوشته شوند

برای نمونه:

دَر نِگـاهِ  دِگَـران چَشـمِ  تـُ اَز یــاد نَـرَفـت        

 وَ فَـقَـط شِعرِ مَنُ  تُست کِ بَر بـاد نَرَفـت

 

2- زمانی که همزه اول هجا به این خاطر که قبل از آن صامتی هست خوانده نشود ، در خط عروضی حذف می گردد

برای نمونه:

شب آخر که خدا حافظی اش بود چرا         

دست من را نگرفت او و رها کرد مرا؟

 

در این بیت همزه او حذف شده و بدین صورت نوشته میشود:  نگرفتو

 

3-حروفی که نوشته می شود اما خوانده نمیشود ، در خط عروضی  حذف میگردند مانند خواهر، خویش و ….

برای نمونه:

شایـد به ایـن دلـیـل که حالا تـو رفتـه ای

از عکــس یــادگـاری بنــدر دلـم گـرفـت

در این بیت رفته ای به صورت _رفتِ ای_ نوشته میشود

5-   کلماتی که در آنها تشدید به کار رفته بایستی به صورت دو حرف نوشته شوند مانند:

دخترک حرف نزن تابلوی تاریخ شدیم           

قصّه من و تو را تاج محل هم میگفت

در اینجا قصّه به صورت _قِصصِ _ به نمایش در می آید

================

خودآزمایی:

محبت کرده و ابیات زیر را به خط عروضی بنویسید:

آقای جامعه ! به چی ام گیرداده ای؟
«از لحن من خوش ات نمی آید» چه صیغه ایست؟

—-
هیچ‌کس دیگر کنارم نیست، می‌ترسم از این
این‌که دارم مثل مفقودالاثرها می‌شوم

—
دیگر کلافه می‌شوم و دست می‌کشم
از این ردیف و قافیه‌هایی که مدتی‌ست…